Zadzwoń:
Tajemnica zawodowa psychologa stanowi jeden z fundamentów zaufania w relacji z klientem, jednak w praktyce może kolidować z obowiązkiem składania zeznań przed sądem. Artykuł wyjaśnia, w jakim zakresie psycholog jest związany tajemnicą zawodową oraz kiedy i na jakich zasadach może (lub musi) ujawnić informacje w postępowaniu cywilnym i karnym. Przedstawione zostały także kluczowe różnice między obiema procedurami oraz znaczenie wyjątków od obowiązku zachowania tajemnicy
Podstawa prawna działalności psychologa
Działalność psychologa regulowana jest ustawą o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów z dnia 8 czerwca 2001 r. ujednolicona w dniu 16 maja 2019 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 1026) zwana dalej u.o.z.p. Art. 14 tejże ustawy stanowi, że psycholog ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z klientem, uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu (ust 1.). Ust. 2 tego artykułu stanowi zaś, że obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie.
Kwestię zachowania tajemnicy zawodowej regulują również normy etyczne wykonywania zawodu psychologa. Kodeks etyki niejako rozszerza obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej poprzez wskazanie, że „o ile to możliwe, tajemnicą zawodową objęty jest także sam fakt uczestniczenia w działaniach” (11.2 a zd. 2.).
Informacje o pacjencie – jaki jest ich status?
Zgodnie z powyższymi normami prawnymi i etycznymi psycholog ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z klientem a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Termin „w związku z wykonywaniem zawodu” należy rozumieć szeroko jako wszelkie informacje związane z osobą pacjenta. Tajemnicą objęte są również wiadomości niezwiązane bezpośrednio ze stanem zdrowia pacjenta, z którymi lekarz zapoznał się przy wykonywaniu zawodu. Obowiązek psychologa zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie. Oznacza to, że tajemnica ta obowiązuje również po śmierci pacjenta jak i psychologa.
Wyjątki pd obowiązki zachowania tajemnicy zawodowej
Ust. 3 art. 14 u.o.z.p. reguluje wyjątki od zasady ustanowionej w ust. 1., tj. sytuacje, w których mimo obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej psycholog może ją ujawnić, bez konsekwencji natury prawnej.
Psycholog może zatem ujawnić tajemnicę zawodową w sytuacji, gdy poważnie zagrożone jest zdrowie, życie klienta lub innych osób lub gdy tak stanowią ustawy. Przykładem sytuacji, która może uzasadniać ujawnienie tajemnicy zawodowej będzie pozyskana przez psychologa informacja o zamierzeniach pacjenta co do podjęcia próby samobójczej, np. wiadomości uzyskanej bezpośrednio od pacjenta.
Tajemnica zawodowa psychologa a postępowanie cywilne
Psycholog ma prawo do odmowy odpowiedzi na zadane mu pytanie, o czym stanowi § 2 art. 261 k.p.c. Świadek może odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie (…) jeżeli zeznanie miałoby być połączone z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej. Odmowa odpowiedzi na pytanie jest możliwa w każdym przypadku ujawnienia tajemnicy zawodowej. Decyzję w tym zakresie podejmuje osoba zobowiązana do jej zachowania .
Jak wynika z doktryny prawa, w postępowaniu cywilnym ani strony, ani organ procesowy nie mogą zwolnić świadka (psychologa) z zachowania tajemnicy zawodowej. Sąd zobowiązany jest jednak udzielić osobie wezwanej w charakterze świadka odpowiednich pouczeń.
Zgodnie bowiem z art. 266 k.p.c., przed przesłuchaniem świadka uprzedza się go o prawie do odmowy zeznań. W doktrynie przyjmuje się, że przepis ten dotyczy zarówno prawa do odmowy zeznań, jak i prawa odpowiedzi na zadane pytanie.
Tajemnica zawodowa psychologa a postępowanie karne
Procedura karna odmiennie reguluje problematykę związaną ze składaniem przez psychologa zeznań w toczącym się postępowaniu. W odróżnieniu od procedury cywilnej, ustawa przyznaje psychologom uprawnienie (może skorzystać, ale nie musi) do odmowy zeznań jako osobom związanym obowiązkiem zachowania tajemnicy zawodowej co do okoliczności, na które ten obowiązek się rozciąga (art. 180 § 1. ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 1997 r. Nr 89, poz. 556 z późn. zm.)- zwanej dalej k.p.k.).
Jednocześnie sąd lub prokurator dla dobra wymiaru sprawiedliwości może zwolnić psychologa od obowiązku zachowania tajemnicy.
Zwolnienie z tajemnicy świadka (psychologa) odmawiającego zeznań na podstawie art. 180 § 1 jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy in concreto jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a więc gdy nie jest możliwe dokonanie ustaleń w określonym zakresie przy pomocy innych środków dowodowych .
Zwolnienia świadka z obowiązku zachowania ciążącej na nim tajemnicy jest możliwe wyłącznie wówczas, gdy jest to konieczne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a więc dopiero w sytuacji, w której uchylenie zakazu jest niezbędne dla realizacji celów postępowania, tj. w razie zaniechania zwolnienia z tajemnicy nie będzie możliwe dokonanie prawdziwych ustaleń faktycznych (wyrok TK z 13.12.2011 r., K 33/08, OTK-A 2011/10, poz. 10, z glosą M. Rusinka; K. Łojewski, Instytucja…, s. 173)
Na postanowienie zwalniające psychologa z zachowania tajemnicy zawodowej przysługuje zażalenie. W kontekście zażalenia na postanowienie zwalniające psychologa z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej można by postawić następujące pytanie: Czy, aby uznać, że psycholog dołożył wszelkich starań, celem zachowania tajemnicy zawodowej, obowiązkiem psychologa jest w kontekście etyki wykonywania zawodu składanie zażaleń na takie postanowienia?
